
آزمایش NIPT چیست؟
بررسی DNA جنین در خون مادر
آزمایش NIPT یکی از روشهای نوین غربالگری ژنتیکی پیش از تولد است که با نمونهگیری خون مادر، احتمال برخی اختلالات کروموزومی جنین را ارزیابی میکند. در این مقاله با نحوه انجام، زمان مناسب، دقت، تفسیر جواب و محدودیتهای این آزمایش آشنا میشوید.
این آزمایش با بررسی قطعات DNA آزاد موجود در خون مادر، که بخش مربوط به بارداری عمدتاً منشأ جفتی دارد، احتمال برخی ناهنجاریهای کروموزومی مانند تریزومی ۲۱، ۱۸ و ۱۳ را بررسی میکند. NIPT آزمایش غربالگری است و نتیجه آن بهتنهایی تشخیص قطعی بیماری جنین محسوب نمیشود.
آزمایش NIPT چیست؟
NIPT مخفف عبارت Non-Invasive Prenatal Testing و به معنی آزمایش غیرتهاجمی پیش از تولد است. این آزمایش با بررسی DNA آزاد سلولی یا cfDNA در خون مادر، احتمال وجود برخی اختلالات کروموزومی در جنین را ارزیابی میکند.
در دوران بارداری، قطعات کوچکی از DNA جفت وارد جریان خون مادر میشوند. از آنجا که DNA جفت در بیشتر موارد از نظر کروموزومی با جنین مطابقت دارد، بررسی این قطعات میتواند اطلاعاتی درباره احتمال برخی ناهنجاریهای کروموزومی جنین فراهم کند.
نمونه خون مادر
برای انجام آزمایش معمولاً یک نمونه خون از مادر گرفته میشود و نیازی به نمونهگیری مستقیم از جنین نیست.
تحلیل DNA آزاد
قطعات DNA موجود در نمونه خون با روشهای آزمایشگاهی و محاسبات ژنتیکی بررسی میشوند.
ارزیابی احتمال خطر
نتیجه آزمایش احتمال برخی ناهنجاریهای کروموزومی را در قالب گزارش غربالگری نشان میدهد.
آزمایش NIPT چگونه انجام میشود؟
در دوران بارداری، مقداری از DNA آزاد جفت در پلاسمای خون مادر گردش میکند. آزمایشگاه پس از جداسازی پلاسما، قطعات DNA را با روشهای مولکولی و تحلیلهای آماری بررسی میکند تا مشخص شود آیا میزان یا الگوی کروموزومهای مورد بررسی با وضعیت مورد انتظار تفاوت دارد یا خیر.
سهم DNA جفتی در مجموع DNA آزاد خون مادر را معمولاً Fraction Fetal یا کسر جنینی مینامند. مقدار این سهم برای قابلگزارش بودن نتیجه اهمیت دارد و به عواملی مانند سن بارداری، ویژگیهای مادر، شرایط بارداری و روش آزمایش وابسته است.
آزمایش NIPT چه بیماریهایی را بررسی میکند؟
کاربرد اصلی و دارای پشتوانه علمی قوی NIPT، غربالگری برخی تریزومیهای شایع کروموزومی است. دامنه بررسی به نوع آزمایش و فناوری مورد استفاده بستگی دارد.
تریزومی ۲۱؛ سندرم داون
در این وضعیت، معمولاً سه نسخه از کروموزوم ۲۱ بهجای دو نسخه وجود دارد. NIPT برای غربالگری این اختلال عملکرد بسیار خوبی دارد.
تریزومی ۱۸؛ سندرم ادواردز
این اختلال به وجود یک نسخه اضافی از کروموزوم ۱۸ مربوط است و میتواند با مشکلات متعدد رشد و اندامها همراه باشد.
تریزومی ۱۳؛ سندرم پاتو
در این اختلال، یک نسخه اضافی از کروموزوم ۱۳ وجود دارد و ممکن است ناهنجاریهای شدید مادرزادی ایجاد شود.
بررسی کروموزومهای جنسی
برخی نسخههای NIPT امکان غربالگری اختلالات تعداد کروموزومهای جنسی مانند سندرم ترنر یا کلاینفلتر را نیز دارند. این بررسی در همه پنلها وجود ندارد و بهتر است پس از مشاوره پیش از آزمایش، در صورت تمایل و با اطلاع از محدودیتها انتخاب شود.
آیا NIPT تمام بیماریهای ژنتیکی و ناهنجاریهای جنین را تشخیص میدهد؟
خیر. NIPT معمولی برای بررسی همه بیماریهای ژنتیکی طراحی نشده است. این تست عمدتاً احتمال برخی اختلالات تعداد کروموزومها را ارزیابی میکند و جایگزین سونوگرافیهای بارداری یا آزمایشهای تشخیصی دیگر نیست.
| نوع اختلال یا مشکل | وضعیت در NIPT معمولی |
|---|---|
| تریزومی ۲۱، ۱۸ و ۱۳ | هدف اصلی غربالگری |
| برخی اختلالات کروموزومهای جنسی | در برخی پنلها و با مشاوره |
| نقص لوله عصبی مانند اسپینا بیفیدا | تشخیص داده نمیشود |
| بسیاری از بیماریهای تکژنی | در NIPT معمولی بررسی نمیشوند |
| بسیاری از ناهنجاریهای ساختاری اندامها | با سونوگرافی بررسی میشوند |
| همه حذفها و اضافهشدگیهای کوچک ژنتیکی | بهطور روتین و قابل اتکا پوشش داده نمیشوند |
بهترین زمان انجام آزمایش NIPT چه زمانی است؟
NIPT در بسیاری از روشهای معتبر از هفته دهم بارداری قابل انجام است. انجام آزمایش در زمان مناسب کمک میکند مقدار DNA جفتی در خون مادر برای تحلیل کافی باشد. زمان دقیق انجام باید با توجه به دستورالعمل کیت و آزمایشگاه تعیین شود.
زمان صدور جواب در آزمایشگاهها و روشهای مختلف یکسان نیست. برای اطلاع از زمان پاسخدهی باید از مرکز انجامدهنده استعلام شود.
دقت آزمایش NIPT چقدر است؟
NIPT در مقایسه با بسیاری از روشهای غربالگری سرمی، برای شناسایی تریزومیهای شایع بهویژه سندرم داون حساسیت و ویژگی بالاتری دارد. با این حال، عملکرد آزمایش برای همه اختلالات یکسان نیست و به نوع کروموزوم، فناوری آزمایش، کیفیت نمونه و شرایط بارداری وابسته است.
باید میان «حساسیت و ویژگی آزمایش» و «احتمال واقعی ابتلای جنین پس از یک نتیجه پرخطر» تفاوت قائل شد. احتمال مثبت واقعی یا Positive Predictive Value به شیوع بیماری در جمعیت مورد بررسی و ریسک اولیه فرد نیز وابسته است.
تفسیر جواب آزمایش NIPT
گزارش NIPT معمولاً وضعیت خطر را برای هر یک از اختلالات بررسیشده اعلام میکند. عبارتهای دقیق ممکن است با توجه به آزمایشگاه متفاوت باشند.
Low Risk | خطر پایین
احتمال اختلال مورد بررسی پایین ارزیابی شده است؛ اما نتیجه منفی همه بیماریهای کروموزومی یا ژنتیکی را رد نمیکند.
High Risk | خطر بالا
احتمال اختلال مورد بررسی افزایش یافته است. این نتیجه تشخیص قطعی نیست و باید با بررسی تشخیصی پیگیری شود.
No Result | بدون نتیجه
نمونه برای صدور نتیجه قابل تفسیر کافی نبوده یا محدودیت فنی وجود داشته است. ارزیابی پزشکی و تصمیم درباره تکرار یا آزمایش تشخیصی لازم است.
چرا ممکن است آزمایش NIPT بدون نتیجه باشد؟
یکی از دلایل، پایین بودن سهم DNA جفتی در نمونه خون مادر است. سن پایین بارداری، برخی ویژگیهای فردی، وزن مادر، شرایط جفت و عوامل فنی میتوانند در این موضوع نقش داشته باشند.
نتیجه بدون گزارش یا No-call نباید بهعنوان نتیجه طبیعی تلقی شود. در این شرایط، مشاوره ژنتیک، بررسی سونوگرافی و گفتوگو درباره گزینههای تشخیصی اهمیت دارد. تصمیم درباره تکرار آزمایش باید با توجه به شرایط بارداری گرفته شود.
اگر جواب NIPT پرخطر باشد چه باید کرد؟
دریافت نتیجه پرخطر میتواند برای والدین نگرانکننده باشد؛ اما مهم است بدانیم که NIPT یک تست غربالگری است. بنابراین نباید صرفاً بر اساس این گزارش درباره وضعیت قطعی جنین یا تصمیمهای غیرقابل بازگشت اقدام کرد.
تفاوت NIPT با آمنیوسنتز و CVS چیست؟
| ویژگی | NIPT | آمنیوسنتز و CVS |
|---|---|---|
| نوع آزمایش | غربالگری | آزمایش تشخیصی |
| نمونه | خون مادر | مایع آمنیوتیک یا نمونه پرزهای جفتی |
| روش نمونهگیری | غیرتهاجمی | تهاجمی و تحت هدایت تخصصی |
| هدف | برآورد احتمال برخی اختلالات | بررسی تشخیصی ناهنجاریهای مشخص |
CVS معمولاً در سهماهه اول و آمنیوسنتز در هفتههای بعدی بارداری انجام میشود. انتخاب روش مناسب به سن بارداری، نوع اختلال مورد نظر و نظر متخصص بستگی دارد. هر دو روش تهاجمی هستند و باید درباره مزایا و خطرات آنها با پزشک گفتوگو شود.
آیا آزمایش NIPT برای بارداری دوقلو قابل انجام است؟
در برخی بارداریهای دوقلو، NIPT قابل استفاده است؛ اما نوع بارداری، تعداد جنینها، فناوری آزمایش و محدودیتهای هر پنل اهمیت دارد. همه آزمایشها برای بارداریهای چندقلویی عملکرد یا دامنه یکسانی ندارند.
در مواردی مانند ناپدید شدن یکی از قلها (Vanishing Twin)، بارداری با تخمک اهدایی، پیوند عضو یا برخی شرایط پزشکی مادر، تفسیر نتیجه میتواند پیچیدهتر شود. لازم است این اطلاعات پیش از نمونهگیری به پزشک و مرکز آزمایش اطلاع داده شود.
آیا انجام NIPT جایگزین سونوگرافی بارداری است؟
خیر. NIPT و سونوگرافی دو روش مکمل با اهداف متفاوت هستند. NIPT احتمال برخی اختلالات کروموزومی را بررسی میکند؛ در حالی که سونوگرافی برای ارزیابی رشد، ساختار اندامها، سن بارداری و برخی نشانههای بالینی کاربرد دارد.
حتی در صورت طبیعی بودن NIPT، انجام سونوگرافیهای توصیهشده دوران بارداری، از جمله بررسی ساختار جنین در سهماهه دوم، اهمیت دارد.
سؤالات متداول درباره آزمایش NIPT
آزمایش NIPT از چند هفتگی انجام میشود؟
در بسیاری از روشها، انجام NIPT از هفته دهم بارداری امکانپذیر است. زمان دقیق باید با توجه به دستورالعمل آزمایشگاه و شرایط بارداری تعیین شود.
آیا برای آزمایش NIPT باید ناشتا بود؟
در اغلب روشهای NIPT ناشتایی لازم نیست؛ با این حال، بهتر است دستورالعمل مرکز نمونهگیری پیش از مراجعه بررسی شود.
آیا جواب منفی NIPT یعنی جنین کاملاً سالم است؟
خیر. نتیجه کمخطر احتمال برخی اختلالات بررسیشده را کاهش میدهد، اما تمام بیماریهای ژنتیکی، ناهنجاریهای ساختاری و مشکلات بارداری را رد نمیکند.
آیا جواب مثبت NIPT به معنی ابتلای قطعی جنین است؟
خیر. نتیجه پرخطر به معنی افزایش احتمال است و برای تشخیص قطعی باید بررسی تشخیصی مناسب با نظر متخصص انجام شود.
آیا NIPT به جنین آسیب میزند؟
خیر. نمونهگیری این آزمایش از خون مادر انجام میشود و برخلاف آمنیوسنتز و CVS نیازی به ورود سوزن به کیسه آب یا بافت جفت ندارد.
آیا NIPT سندرم داون را تشخیص میدهد؟
این آزمایش برای غربالگری تریزومی ۲۱ عملکرد بسیار خوبی دارد، اما تشخیص قطعی سندرم داون محسوب نمیشود. نتیجه پرخطر باید با آزمایش تشخیصی تأیید شود.
اگر جواب آزمایش NIPT مشخص نباشد چه باید کرد؟
نتیجه بدون گزارش باید توسط پزشک بررسی شود. بسته به شرایط، ممکن است تکرار نمونهگیری، سونوگرافی دقیق یا آزمایش تشخیصی پیشنهاد شود.
آیا NIPT جنسیت جنین را هم مشخص میکند؟
برخی پنلها اطلاعات مربوط به کروموزومهای جنسی را گزارش میکنند. این قابلیت به نوع آزمایش و شرایط بارداری بستگی دارد و باید پیش از آزمایش درباره آن سؤال شود.
برای آگاهی از آزمایشهای ژنتیک و خدمات آزمایشگاهی
برای دریافت اطلاعات درباره آزمایشهای قابل انجام، شرایط نمونهگیری و راههای ارتباط با آزمایشگاه پاتوبیولوژی و ژنتیک پزشکی کیمیا با ما در ارتباط باشید.
این مقاله صرفاً با هدف افزایش آگاهی تهیه شده و جایگزین مشاوره متخصص زنان، طب مادر و جنین یا متخصص ژنتیک نیست. انتخاب و تفسیر آزمایش باید با توجه به شرایط اختصاصی بارداری انجام شود.









